Халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси (IATA) бортдаги йўловчилар хатти-ҳаракати бўйича маълумотларни умумлаштирди — батареяларни олиб юришдан тортиб фавқулодда тушириш пайтидаги ҳаракатларгача.
Тошкент, Ўзбекистон — Йўловчи "камарни боғланг" деган ёруғлик белгиси ёниб турганини кўради, лекин юқоридаги жавондан қувват манбаси (power bank) олишда давом этади; фавқулодда тушириш вақтида эса кимдир секундлар ҳисобга бораётганига қарамай, қўл юкини олиш учун тўхтайди. Бундай ҳолатлар камдан-кам эмас: дунё бўйлаб ҳаво ташишларнинг 80 фоиздан ортиғини таъминлайдиган 300 дан ортиқ авиакомпанияни бирлаштирган Халқаро ҳаво транспорти ассоциацияси (IATA) маълумотларига кўра, бортдаги йўловчилар хатти-ҳаракати соҳанинг тизимли муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда.
IATA IDX (Incident Data Exchange) дастури орқали статистика олиб боради — бу дастурга 140 дан ортиқ авиакомпания воқеалар ҳақидаги маълумотларни юборади — ва шу билан бирга маърифий кампаниялар ўтказади: жумладан, тушириш пайтидаги хатти-ҳаракат бўйича "Save a Life, Not a Bag" ва литий батареяларини хавфсиз ташиш бўйича материаллар.
Келинг, ҳокимият ва авиакомпаниялар бортда йўл қўйилмайдиган хатти-ҳаракат деб ҳисоблаган нарсаларни, бу ҳақда Ўзбекистон қонунчилиги нима дейишини, электроникани қандай тўғри ташиш кераклигини, турбулентлик ва фавқулодда тушириш пайтида қандай ҳаракат қилишни, ҳамда парвоз давомида соғлиги ёмонлашса нима қилиш кераклигини кўриб чиқамиз.
Мазмуни
№1. "Интизомсиз йўловчи" нима ва бундай ҳодисалар қанчалик тез-тез содир бўлади
Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти (ICAO) интизомсиз йўловчини аэропортда ёки бортда хатти-ҳаракат қоидаларига риоя қилмайдиган ёки ходимлар ва экипаж кўрсатмаларини бажармайдиган, шу билан тартиб ва интизомни бузадиган шахс сифатида белгилайди. IATA маълумотларига кўра, 2025-йилда тахминан 93 107 шундай ҳодиса қайд этилган — ҳар 355 рейсга бир ҳодиса.
Кўрсаткич 2024-йилга нисбатан яхшиланган, ўшанда ҳар 307 рейсга бир ҳодиса тўғри келган эди. Йўловчилар кўпинча экипаж кўрсатмаларини бажармаганлик учун қайд этилади — бу бузилиш тури энг кенг тарқалган бўлиб қолмоқда; бортда оғзаки тажовузкорлик ва мастлик ҳолатлари сони ҳам камайган. Энг оғир ҳолатлар — жисмоний зўравонлик — анча камроқ учрайди, лекин айнан улар рейс ва йўловчилар учун энг жиддий оқибатларга олиб келади.
Маълумотлар дунё бўйлаб 140 дан ортиқ авиакомпания ҳисоботлари асосида IATA IDX (Incident Data Exchange) дастури доирасида тўпланади.
№2. Ўзбекистон қонунчилиги бортдаги йўловчи ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақида нима дейди
Ўзбекистон Республикаси Ҳаво кодексининг 92-1-моддаси ва шу асосда тасдиқланган Ҳаво кемаси бортида йўловчи хатти-ҳаракати қоидаларига кўра, йўловчи ҳаво кемаси қўмондони ёки экипаж аъзоларининг кўрсатмаларини бажариши ва "Камарни боғланг" ёруғлик белгиси ёнганидан сўнг дарҳол хавфсизлик камарини боғлаши, уни ёруғлик белгиси ўчирилмагунча ечмаслиги шарт.
Ҳаво кемаси бортида йўловчи хатти-ҳаракати қоидалари 2012-йилда кодексга киритилган Ўзбекистон Республикаси Ҳаво кодексининг 92-1-моддасини бажариш мақсадида тасдиқланган ва Адлия вазирлиги томонидан рўйхатдан ўтказилган. Мажбуриятлардан ташқари, йўловчининг ҳуқуқлари ҳам бор: хусусан, у экипаж аъзоларига жамоат тартибини бузаётган ёки асоссиз тажовузкор хатти-ҳаракат қилаётган бошқа йўловчига нисбатан чора кўришни талаб қилиб мурожаат қилиши мумкин. Бортдаги белгиланган хатти-ҳаракат қоидаларини бузганлик учун Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига мувофиқ жавобгарлик назарда тутилган, ташувчи эса ҳаракатлари парвоз хавфсизлигига таҳдид солаётган йўловчини кейинги ташишдан бош тортиш ҳуқуқига эга.
№3. Бортда қайси ҳаракатлардан сақланиш яхшироқ
Авиакомпаниялар қайд этадиган одатий бузилишлар қаторига қуйидагилар киради: экипаж кўрсатмаларини бажармаслик, оғзаки тажовузкорлик, салонда ва ҳожатхонада чекиш (шу жумладан электрон сигаретлар), экипаж рухсат этган миқдордан ортиқ алкогол истеъмол қилиш ва бошқа йўловчилар ёки стюардессаларга нисбатан жисмоний зўравонлик.
IATA таъкидлашича, биринчи қарашда нисбатан "енгил" кўринадиган бузилишлар ҳам — масалан, қоидалар талаб қилганда ниқоб тақишдан бош тортиш ёки камарни боғламаслик — интизомсиз хатти-ҳаракатнинг асосий даражасига киради ва кўпинча экипаж томонидан кескинлаштирмасдан ҳал қилинади. Бироқ айнан шундай ҳолатлар энг кўп қайтарилади ва стюардессаларнинг эътиборини бошқа вазифалардан чалғитади.
№4. Бортдаги хатти-ҳаракат қоидаларини бузган йўловчини нима кутмоқда
Бортдаги интизомсиз хатти-ҳаракат учун жавобгарлик кейинги ташишдан бош тортиш ва жаримадан тортиб жиноий жавобгарликкача бўлиши мумкин; юрисдикция ҳаво кемаси рўйхатдан ўтган давлат томонидан белгиланади, бу эса амалда бузувчиларга хорижда қўнишда жазодан қочиш имконини кўпинча беради.
IATA маълумотларига кўра, 1963-йилги Токио конвенциясида мавжуд юрисдикция бўшлиғи интизомсиз йўловчи ишининг тахминан 60 фоиз ҳолатларда суд жараёнига етиб бормаслигининг асосий сабаби ҳисобланади: келиш аэропортидаги маҳаллий полиция кўпинча бошқа давлатда рўйхатдан ўтган ҳаво кемаси бортида содир бўлган ҳодисани кўриб чиқиш ваколатига эга бўлмайди. Бу бўшлиқни бартараф этиш учун Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти (ICAO) давлатларни қўниш давлати ва ҳаво кемаси оператори давлатига юрисдикцияни кенгайтирувчи 2014-йилги Монреал протоколига (MP14) қўшилишга чақиради.
Айрим давлатлар — жумладан, Австралия, Франция, Финляндия, Янги Зеландия ва Сингапур — полиция ёки авиация хавфсизлиги ходимларига ҳодиса энг оғир тоифага кирмаса, жиноий иш қўзғатмасдан бузувчига жойида жарима ёзиш имконини берувчи маъмурий жарима тизимини жорий қилган.
№5. Ёруғлик белгиси ўчган бўлса ҳам хавфсизлик камарини нега боғлиқ ҳолда сақлаш керак
Турбулентликдан олинган жароҳатларнинг 90 фоиздан ортиғи турбулентликка тушиш пайтида камар боғламаган йўловчи ва экипаж аъзоларига тўғри келади; шунинг учун АҚШ авиация идораси (FAA) хавфсизлик камарини фақат ёруғлик белгиси ёнганда эмас, бутун парвоз давомида боғлиқ ҳолда сақлашни тавсия қилади.
АҚШ Миллий транспорт хавфсизлиги кенгаши (NTSB) маълумотларига кўра, 2009–2018-йиллар давомида АҚШ авиакомпанияларида турбулентликдан жиддий жароҳат олган 123 йўловчидан фақат биттаси жароҳат олиш пайтида камар боғлаган эди. "Камарни боғланг" ёруғлик белгиси экипаж олдиндан турбулентликдан хабардор бўлганда ёқилади, аммо "очиқ осмон турбулентлиги" деб аталадиган ҳолат ҳеч қандай кўринадиган белгиларсиз юзага келади ва ҳар доим ҳам прогнозга тушмайди, шунинг учун FAA ёруғлик белгиси ҳолатидан қатъи назар, ўтирганингизда камарни ечмасликни очиқ тавсия қилади.
№6. Телефон, ноутбук ва литий батарeяли бошқа электроникани қандай тўғри ташиш керак
IATA литий батареяли қурилмаларни хавфсиз ташиш бўйича етти қоидани тавсия қилади: керакмас қурилмаларни олиб юрмаслик, қурилмалар ва запас батареяларни фақат қўл юкида сақлаш, запас батареяларнинг контактларини изоляция қилиш, 100 Вт·соатдан юқори қувватли батареялар учун авиакомпаниядан шартларни олдиндан аниқлаштириш ва қурилма қизиб кетса ёки тутун чиқарса, буни дарҳол экипажга хабар қилиш.
Электроникани топшириладиган эмас, айнан қўл юкида сақлаш қоидаси шу билан боғлиқ: юк бўлимида батарея ёниб кетса, экипаж буни тезда аниқлаб, ўчира олмайди, салонда эса стюардессалар бундай ҳодисаларга дарҳол жавоб беришга ўргатилган. Ўриндиқ орасида қисилиб қолган қурилма бўйича алоҳида кўрсатма бор: йўловчи ўриндиқни ўзи силжитишга уринмаслиги керак — механизм батареяни шикастлаб, ёниб кетишига сабаб бўлиши мумкин, шунинг учун стюардессани чақириш лозим.
Uzbekistan Airways ички ва халқаро рейсларида учадиган йўловчилар учун шунга ўхшаш қоида амал қилади: қуввати 100 Вт·соатгача бўлган қурилмалар қўл юкида розилик олмасдан рухсат этилади, 160 Вт·соатгача бўлган батареялар учун эса авиакомпаниянинг олдиндан рухсати талаб қилинади.
№7. Бортда электрон сигарета, дрон ва "ақлли" юк ишлатиш мумкинми
Электрон сигареталарни бортда ишлатиш ва зарядлаш, уларни қўл юкида ташишга рухсат берадиган авиакомпанияларда ҳам одатда тақиқланган; батареяси ўрнатилган дрон ва фото техника қўл юкида рухсат этилади, ички олинмайдиган батареяли "ақлли" чамадон эса ташишга умуман қабул қилинмаслиги мумкин.
IATA таъкидлашича, авиакомпаниялар ўртасидаги қоидалар фарқи миллий тартибга солишдаги тафовутлар (масалан, айрим давлатларда вейпларнинг тақиқланиши), ташувчининг ўз хавф баҳолаши ва аниқ маршрутлардаги чекловлар билан боғлиқ. Шу сабабли барча бундай қурилмалар учун ягона халқаро норма мавжуд эмас ва парвоздан олдин долзарб шартларни бевосита авиакомпаниядан аниқлаштириш тавсия этилади.
№8. Самолётдан фавқулодда тушурилганда қандай ҳаракат қилиш керак
Фавқулодда тушириш пайтида йўловчи экипаж кўрсатмаларини дарҳол бажариши, барча юкни жойида қолдириши ва содир бўлаётган воқеани телефонга тушириш учун тўхтамасдан, имкон қадар тезроқ салондан чиқиши керак — бир неча сониялик кечикиш йўловчининг ўзи ва унинг ортидан туширилаётганлар учун жароҳат хавфини оширади.
Бу қоидалар авиация регуляторлари томонидан белгиланган ва турли идораларнинг материалларида бир-бирига мос келади: масалан, АҚШ FAA алоҳида таъкидлайдики, фавқулодда трапдан фойдаланишдан олдин тақали пойабзални ечиб қўйиш керак, чунки у шиширилидиган юзани шикастлаши мумкин. IATA "Save a Life, Not a Bag" кампанияси доирасида ўтказган йўловчилар сўрови шуни кўрсатдики, одамлар фавқулодда вазиятда ўзларининг ҳаракатлари ҳақида ўйлаган нарса билан аслида танлайдиган нарса ўртасида фарқ мавжуд: сўралганларнинг 80 фоизи фавқулодда туширишда қандай ҳаракат қилишни билишини айтган, аммо тўғри жавобни — барча нарсаларни қолдиришни — атиги 61 фоизи берган. Бу эса йўловчиларнинг ҳар ўнидан қарийб тўрттаси энг хавфсиз ҳаракатни танламаган бўларди, дегани. Шу билан бирга, респондентларнинг 60 фоизи зарур нарсалар аллақачон ўзларида бўлса, сумкани ушлаб олиш эҳтимоли камроқ бўлишини таъкидлади.
№9. Парвоз давомида йўловчининг соғлиги ёмонлашса нима қилиш керак
Ўзингизнинг ёки ёнидаги ўриндиқдаги йўловчининг соғлиги ёмонлашса, дарҳол стюардессани чақириш, бошқа одамга ўзингиз дори бермаслик ва экипаж кўрсатмаларига амал қилиш керак: халқаро рейсларнинг аксариятида шошилинч тиббий ёрдам аптека тўплами мавжуд, кўп авиакомпанияларда эса ер билан боғлиқ шифокорлар билан алоқа йўлга қўйилган.
Тижорат авиакомпаниялари экипажи биринчи ёрдам кўрсатиш бўйича тайёргарликдан ўтади ва одатда бортдаги шошилинч тиббий ёрдам тўпламига (Emergency Medical Kit) кириш ҳуқуқига эга, бу тўплам халқаро тавсияларга кўра, бошқа нарсалар билан бир қаторда дефибриллятор ва пульс-оксиметрни ўз ичига олиши керак. Жиддий ҳолатларда экипаж бортда шифокор ёки тиббий ходим борлигини овоз кучайтиргич орқали сўраши, ёки радио орқали ердаги тиббий хизмат билан боғланиб, экипажга масофадан маслаҳат берилиши мумкин. Энг яқин аэропортга фавқулодда қўниш ҳақидаги қарорни тиббий хизматларнинг тавсияларини ҳисобга олиб, ҳаво кемаси қўмондони қабул қилади.
Парвоз давомида шошилинч ёрдамга муҳтож бўлиши мумкин бўлган сурункали касаллиги (қандли диабет, аллергия, юрак-қон томир касалликлари) бўлган йўловчи зарур дориларни юкда эмас, қўл юкида сақлаши ва бортга чиқишда соғлиги ҳолати ҳақида стюардессага олдиндан хабар бериши керак.
№10. Бортда муаммога дуч келмаслик учун парвоздан олдин нима қилиш керак
Парвоздан олдин қурилмаларингиз батареясининг ватт-соатдаги қувватини текшириш, электроника ва дориларни қўл юкига жойлаштириш, авиакомпаниядан вейп, дрон ва "ақлли" юк ташиш қоидаларини аниқлаштириш, ҳамда фавқулодда тушириш ҳолатида ўзингиз билан қандай нарсаларни сақлашни олдиндан ўйлаб қўйиш керак.
Бу қадамлар парвоздан олдинги экипаж брифингини алмаштирмайди, бироқ қурилмани чиқишда сўнгги дақиқада топширишга мажбур бўлиш ёки бортга чиқишдан олдин олиб қўйилиш хавфини камайтиради. Аниқ ташувчининг амалдаги талаблари IATA нинг умумий тавсияларидан фарқ қилиши мумкин, шунинг учун ноаниқ ҳолатларда чипта сотиб олинганда кўрсатилган авиакомпания қоидаларини текшириб кўриш лозим.