Тошкент, Ўзбекистон — 2026 йил физиология ва тиббиёт бўйича Нобель мукофоти Карл Дайссерот, Петер Хегеманн ва Георг Нагелга ёруғлик ёрдамида бошқариладиган ион каналлари ва оптогенетика билан боғлиқ кашфиётлари учун берилди.
Қарор 5 октябрь куни Каролин институти ҳузуридаги Нобель ассамблеяси томонидан қабул қилинди. Мукофот миқдори 12 млн швед кронини ташкил этади ва бу маблағ уч нафар лауреат ўртасида тенг тақсимланади.
Карл Дайссерот АҚШдаги Howard Hughes Medical Institute ва Стэнфорд университети вакили ҳисобланади. Петер Хегеманн Берлиндаги Гумбольдт университетида, Георг Нагел эса Германиядаги Вюрцбург университетида фаолият юритади.
Уларнинг тадқиқотлари оптогенетика — ёруғлик ёрдамида нерв ҳужайралари фаолиятини бошқариш ва тирик мияда нейрон занжирлари ишлашини ўрганиш имконини берувчи усулнинг асосини яратди.
Оптогенетика қандай пайдо бўлди
Кашфиёт тарихи бир ҳужайрали Chlamydomonas сув ўти бўйича тадқиқотлардан бошланган. Петер Хегеманн унинг ёруғлик манбаси томон ҳаракатлана олишини ўрганган.
2000-йилларнинг бошида Хегеманн Георг Нагел билан биргаликда сув ўтида каналродопсин — ҳужайра юзасида жойлашган ёруғликка сезгир оқсилни аниқлади. Кўк ёруғлик таъсирида у канални очади ва у орқали зарядланган ионлар ҳужайра ичига кириб, электр импульсини юзага келтиради.
Тадқиқотчилар ушбу оқсилни бошқа ҳужайраларга ўтказиш уларни ёруғликка сезгир қилишини аниқлади. Бу кашфиёт ёруғлик ёрдамида бошқариладиган ион каналларини кейинчалик нейрофан соҳасида қўллаш учун асос яратди.
Карл Дайссерот нерв ҳужайраларини бошқариш учун каналродопсиндан фойдаланди. У тегишли генни каламушлар нейронларига киритиб, кўк ёруғлик ёрдамида нерв сигналини юзага келтира олди. Тадқиқот натижалари 2005 йилда эълон қилинди.
2007 йилда Дайссерот бундай ёруғлик ёрдамида бошқариладиган переключательни тирик сичқонлар миясида бевосита қўллаш мумкинлигини намойиш этди.
Мияни ўрганиш учун янги восита
Ёруғлик ёрдамида нерв сигналларини бошқариш усули оптогенетика деб номланди ва тез орада нейрофаннинг муҳим воситасига айланди.
Унинг ёрдамида тадқиқотчилар муайян хотиралар, ҳис-туйғулар ва хулқ-атвор шакллари билан боғлиқ нейрон занжирларини ўрганиш имкониятига эга бўлди. Бу неврологик ва психиатрияга оид касалликлар учун аҳамиятли бўлган механизмларни янада чуқур ўрганиш имконини берди.
Оптогенетик усуллар, шунингдек, кўриш қобилияти бузилган инсонларда кўришни тиклашга қаратилган тадқиқотларда ҳам қўлланилмоқда.
Физиология ва тиббиёт бўйича Нобель қўмитаси раиси Пер Свеннингссоннинг сўзларига кўра, оптогенетика мияни хариталаш ва унинг функцияларини ўрганиш учун янги имкониятларни очди.
Лауреатлар
Карл Дайссерот 1971 йилда туғилган. У 1998 йилда Стэнфорд университетида Ph.D. даражасини, 2000 йилда эса тиббиёт доктори даражасини олган. Дайссерот Howard Hughes Medical Institute ва Стэнфорд университетида био муҳандислик, психиатрия ҳамда хулқ-атвор фанлари профессори ҳисобланади.
Петер Хегеманн 1954 йилда туғилган ва 1984 йилда Мартинсриддаги Макс Планк жамиятининг Биокимё институтида Ph.D. даражасини олган. У Берлиндаги Гумбольдт университетида Херти номидаги нейрофанлар бўйича катта профессор лавозимида ишлайди.
Георг Нагел 1953 йилда туғилган. У 1988 йилда Франкфурт университетида Ph.D. даражасини олган. Нагел Вюрцбург университетида ўсимликларнинг молекуляр физиологияси профессори ҳисобланади.
Нобель мукофоти билан тақдирланган Хегеманн ва Нагелнинг тадқиқотлари Германиядаги Макс Планк жамияти институтларида амалга оширилган.
Нобель ассамблеяси лауреатларнинг кашфиётлари мия фаолиятини ўрганиш имкониятларини тубдан ўзгартирганини таъкидлади. Бу тадқиқотчиларга алоҳида нерв ҳужайраларининг фаоллиги ва организм функциялари ўртасидаги боғлиқликларни аниқроқ белгилаш имконини берди.