Raqamli izlar xavfi: shaxsiy ma’lumotlarni qanday himoya qilish kerak?

Bugungi shiddatli texnologiyalar davrida internetdagi shaxsiy xavfsizlik masalasi har qachongidan ham dolzarb tus olmoqda. Ko‘pchilik “profilim yopiq” yoki “taxallus ishlatyapman” deb xotirjam bo‘lsa-da, aslida raqamli dunyoda sir saqlash tobora qiyinlashib bormoqda. Zamin.uz kiberxavfsizlik bo‘yicha ekspert Irina Ulyankinaning tahlillari asosida raqamli izlarning xavfi va ulardan himoyalanish yo‘llarini taqdim etadi.

Zamonaviy qidiruv imkoniyatlari shu darajada rivojlanganki, tajribali mutaxassisga istalgan inson haqida batafsil “dose” to‘plash uchun atigi 10 daqiqa kifoya qiladi. Biz ijtimoiy tarmoqlarda ixtiyoriy ravishda qoldirayotgan ma’lumotlar aslida shaxsiy hayotimizning ochiq xaritasiga aylanib ulgurgan.

Ijtimoiy tarmoqlar — ma’lumotlar xazinasi

Hatto sahifangiz yopiq bo‘lsa ham, kiber-ayg‘oqchilar tug‘ilgan sanani do‘stlaringizning tabriklaridan, tug‘ilgan yilni esa bitiruv suratlaridan aniqlashi mumkin.

Suratlar so‘zlaganda

: Fondagi avtomobil raqamlari, bino intereri yoki restoranlarning geolokatsiyasi sizning sevimli maskanlaringiz va yashash tarzingizni fosh qiladi.

Biometrik kalit

: Profilingizga qo‘yilgan rasm orqali qidiruv berilsa, boshqa platformalardagi barcha sahifalaringiz, hatto eski va unutilgan akkauntlaringiz ham yuzaga chiqadi.

Telefon raqami — universal “ayg‘oqchi”

Telefon raqami nafaqat aloqa vositasi, balki siz haqingizdagi eng katta ma’lumot manbaidir:

Bank ilovasi

: Raqam orqali pul o‘tkazishga urinish ism-sharifingiz va qaysi banklar mijozi ekaningizni ko‘rsatadi.

E’lonlar saytlari

: Raqam orqali sotilgan mulklar (uy, mashina) va qo‘shimcha daromad manbalarini aniqlash qiyin emas.

Teglar tizimi

: Maxsus ilovalar orqali boshqalar sizni qanday nom bilan saqlaganini bilish mumkin. Bu esa lavozimingiz va ish joyingizni oshkor qiladi.

Xavf qayerdan keladi?

Familiya va tug‘ilgan sana ma’lum bo‘lsa, ochiq servislar orqali moliyaviy qarzdorlik yoki sud ishlari haqida ma’lumot olish mumkin. Hatto onlayn o‘yinlardagi faolligingiz uyda qaysi vaqtda bo‘lishingizni fosh qiladi. Eng yomoni, internet-do‘konlardan sizdirilgan bazalar orqali pasport ma’lumotlari va IP-manzilingiz yot qo‘llarga tushib qolishi mumkin.

Raqamli xavfsizlik bo‘yicha 3 ta muhim tavsiya:

Ma’lumotlarni cheklang

: Ijtimoiy tarmoqlardagi profilingizni begonalar uchun yoping va shaxsiy ma’lumotlarni minimal darajada qoldiring.

Eski “iz”larni o‘chiring

: Foydalanmay qo‘yilgan eski sahifalarni tiklab, butunlay o‘chirib tashlashga harakat qiling.

Rezyumelarni yashiring

: Ish qidirish saytlaridagi batafsil ma’lumotlarni faqat ish beruvchilar ko‘radigan formatga o‘tkazing.

Aziz muxlislar, siz o‘z raqamli xavfsizligingizga qanchalik ishonasiz? Internetda shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish uchun qanday choralarni qo‘llaysiz?

Ma’lumot